Πόσο ιερή είναι η θρησκευτική τέχνη;

S.P. Bachelder

...

Ως καλλιτέχνης και ως Αγγλικανική Καθολική διάβασα με ιδιαίτερη προσοχή την απάντηση του Άντισον Χαρτ στα σχόλια του Σων Κινγκ που ζητούσαν την καταστροφή του «λευκού Ιησού».

Πρέπει να ρωτήσουμε λοιπόν: Η θρησκευτική τέχνη οφείλει να είναι ιερή; Να προστατεύεται από τα ατυχήματα της ιστορίας; Ή μήπως όλη η τέχνη να είναι ιερή; Και ποιος αποφασίζει τι είναι ιερό; Ή, εν τέλει, τι είναι η τέχνη;

Αφού παρακολουθήσαμε τους Ταλιμπάν να καταστρέφουν τους Βούδες του Μπαμιγιάν στο Αφγανιστάν και να ανατινάζουν την αρχαία Συριακή πόλη της Παλμύρας, και καθώς συνεχίζουμε να παρακολουθούμε ζηλωτές να καταστρέφουν τζαμιά και αρχαίους τάφους αγίων που είναι ιεροί για όλες τις αβρααμικές θρησκείες, ποιος μπορεί να πει με βεβαιότητα τι χαρακτηρίζεται ως ιερό ή πολιτισμική κληρονομιά πέρα ​​από τη θρησκευτική σημασία; Η βία κατά των ιδεών βρίσκει έκφραση μέσω της φυσικής καταστροφής των αντικειμένων των ιερών παραδόσεων εδώ και χιλιάδες χρόνια. Ο καθηγητής Έριν Τόμπσον παρατήρησε σε άρθρο του, στις 24 Ιουνίου 2020 στους Τάιμς της Νέας Υόρκης, ότι σε εποχές μετάβασης τείνουμε να καταστρέφουμε μάλλον παρά να προστατεύουμε τα πολιτισμικά αντικείμενα. Στην πραγματικότητα, η καταστροφή είναι ο ιστορικός κανόνας. Χάλκινα αγάλματα αποκόπτονταν από τα βάθρα τους, τήκονταν και ξαναχύνονταν σε καλούπια για να μοιάζουν με τους νικητές και επέστρεφαν στα ίδια βάθρα. Εάν δεν υπήρχε χρόνος και χρήματα στο τέλος ενός πολέμου, το κεφάλι του νικητή θα χύνονταν σε νέο καλούπι και θα έμπαινε πάνω στο σώμα του ηττημένου.

Ο πλούτος μιας χώρας συχνά αποτέλεσε αίτιο πολέμου. Οι Χριστιανοί Σταυροφόροι, στο δρόμο τους για τον πόλεμο κατά των άπιστων, εισέβαλαν στη χριστιανική πόλη της Κωνσταντινούπολης και πήραν μαζί τους τα ιερά της αντικείμενα. Η Αρχαία Ρώμη πολέμησε και λεηλάτησε την Ελλάδα, απορροφώντας ολόκληρη την ελληνική κληρονομιά στη ρωμαϊκή ζωή. Ελληνικά αγάλματα, θεοί και φιλόσοφοι στάλθηκαν στη Ρώμη ως σκλάβοι στην υπηρεσία της Αυτοκρατορίας. Η ίδια η Ρώμη μερικές εκατοντάδες χρόνια αργότερα λεηλατήθηκε από τους Βανδάλους, και η Ρώμη ως πόλη με κυβερνήτη  τον Οστρογότθο βασιλιά της Ιταλίας, Θεοδώριχο, και τους απογόνους του τον 6ο αιώνα μ.Χ., πολέμησε για τριάντα χρόνια ενάντια στους «πραγματικούς» Ρωμαίους της Κωνσταντινούπολης υπό τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό, του οποίου οι ρωμαϊκοί νόμοι αποτελούν πηγή των δικών μας μέχρι σήμερα. Ο Ιουστινιανός δεν βρήκε ποτέ τον θησαυρό των Οστρογότθων. Όμως όλη η τέχνη, τα κοσμήματα, οι πίνακες ζωγραφικής, τα άλογα και τα σπίτια και ό,τι άλλο επέζησε, μεταφέρθηκαν σε άλλα μέρη, μοιρασμένα ως λάφυρα πολέμου. Ή καταστράφηκαν. Έχουμε πολλά μαρμάρινα κεφάλια Ρωμαίων, σπασμένα μαρμάρινα σώματα, αλλά λίγα πολύτιμα χάλκινα αγάλματα, καθώς τα περισσότερα από αυτά τα έλιωσαν.

Ενδιαφέρουσα για τις σημερινές δημόσιες συζητήσεις είναι η ελάχιστα γνωστή φιγούρα του Ιωάννη Ιωακείμ Βίνκελμαν. Επί εκατό χρόνια οι Ευρωπαίοι λεηλατούσαν αρχαιότητες από τους τόπους που βρίσκονταν. Αγάλματα που είχαν ασπρίσει ύστερα από αιώνες έκθεσης στα στοιχεία της φύσης, ανασύρθηκαν και τοποθετήθηκαν σε ιδιωτικές συλλογές. Καθώς η Ευρώπη έριχνε τις μοναρχίες της με βίαιες εξεγέρσεις τον 18ο αιώνα, ο Βίνκελμαν στράφηκε στους αρχαίους Έλληνες για να γράψει για την Ουσία της τέχνης και των ιδεών τους. Οι ιδέες τους σας αφορούν, όχι η ζωή τους· οι ιδέες που ενέπνευσαν τους ιδρυτές της Γαλλίας και της Αμερικής: η δημοκρατία, η ευγένεια της σκέψης και η φιλοσοφία. Η προσεκτική ανάλυση του Βίνκελμαν για τα αρχαία αγάλματα στις ιδιωτικές συλλογές και η δημοσίευση του βιβλίου του Η Ιστορία της Τέχνης στην Αρχαιότητα άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε, ως πολιτισμός, το παρελθόν μας. Το πρόβλημα ήταν ο Βίνκελμαν είδε μόνο λευκά μάρμαρα και όχι το φάσμα των χρωμάτων που, όπως τελικά διαπιστώσαμε, πρόσθεταν οι Έλληνες σε αγάλματα και δημόσια κτίρια σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο. Οι ναοί και τα αγάλματα των αρχαίων ήταν μια χρωματική κακοφωνία, δεν ήταν λευκά.

Η ζωηρή πραγματικότητα των τεχνών της Αθήνας εξέφραζε την πραγματικότητα της ζωντανής και χαοτικής δημοκρατίας της. Αλλά ο Βίνκελμαν, που δεν δεχόταν με τίποτα να επηρεαστεί το καθαρό όραμά του για αγνές λευκές μορφές και αναλογίες από αυτήν την πραγματικότητα, κυριολεκτικά «έχασε το πλοίο» που θα έπρεπε να πάρει για να δει την Ελλάδα για πρώτη φορά. Αφού σε όλη του τη ζωή μελετούσε και έγραφε γι αυτό το θέμα, ο Βίνκελμαν δεν είδε ποτέ του την Αθήνα, ούτε είχε την ευκαιρία να προσαρμόσει τις παρατηρήσεις του στο πλαίσιο της πραγματικότητας. Κάποιοι πιστεύουν ότι σκόπιμα έχασε το πλοίο, επειδή δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει την πολυπλοκότητα ή τις αντιφάσεις που έθετε η πραγματικότητα πάνω στη δική του καθαρά αισθητική άποψη. Αυτό είναι ένα πρόβλημα που πρέπει να το αντιμετωπίσουμε τώρα· μπορούμε άραγε να κοιτάξουμε τον «λευκό Ιησού» ως αισθητική σύμβαση, έξω από την ιστορική πραγματικότητα, και να εξακολουθεί να λειτουργεί ως ιερή τέχνη στις λατρευτικές μας συνάξεις;

Σήμερα βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ερωτήσεις που αντιμετωπίζουμε από τότε που ο Πλάτωνας έγραψε το Συμπόσιο. Ποια είναι η ομορφιά που βλέπουμε στην τέχνη; Η ομορφιά είναι το πλατωνικό Καλό; Είναι πραγματικά το ίδιο για όλους; Ή εναπόκειται στο μάτι του θεατή; Πραγματικά, «το ξέρουμε όταν το βλέπουμε»; Και οι θρησκευτικές εκφράσεις απαιτούν περισσότερο σεβασμό και προστασία από τις εκφράσεις ισχύος, όταν παρουσιάζονται στην οιονεί δημόσια σφαίρα των συζητήσεων ή στο ναό;

Μέχρι σήμερα, δεν έχουμε απαντήσει σε καμία από αυτές τις ερωτήσεις καλά ή πλήρως.

Είμαι σίγουρη ότι θα τιμήσουμε αυτές τις νέες ιδέες αφού δημιουργούν νέα τέχνη. Αυτό θα συμβεί όπως συνέβαινε πάντα στην ιστορία. Καθώς προχωρούμε στη διαδικασία της από- και ανα-ιεροποίησης αντικειμένων και ιδεών, έχω μια βαθιά ελπίδα ότι κατά τη διάρκεια αυτής της μετάβασης, δεν θα χρειαστεί να λιώσουμε όλα τα αγάλματα ή να καταστρέψουμε αντικείμενα θρησκευτικής σημασίας για κάποιους, και εξαιρετικής ομορφιάς για πολλούς, που τώρα αναγνωρίζουμε ότι αντικατοπτρίζουν στοιχεία ενός πολιτισμού και μιας πλανημένης ανθρωπότητας που είναι ταυτόχρονα βέβηλα όσο και ιερά.

Καθώς το κάνουμε αυτό, είναι σημαντικό να θυμόμαστε τη φράση του Σενέκα, «όλες οι νέες αρχές ξεκινούν με το τέλος μιας άλλης αρχής» και να εκτιμούμε ότι ενώ τα πράγματα αλλάζουν, θα αντιμετωπίσουν το δικό τους λυκόφως κάπου σε ένα μέλλον που τώρα μπορούμε μόνο να προσπαθήσουμε να το φανταστούμε. Σε αντίθεση με τις αντιλήψεις του 20ου αιώνα για την ανάπτυξη και την αδιάκοπη πρόοδο με οποιοδήποτε κόστος, και τον πολεμικό εθνικισμό και τη μισαλλοδοξία, μπορούμε να επιλέξουμε να ενωθούμε με την κυκλικότητα της γης, τη ροή της θάλασσας και του ουρανού και των λαών της, και τις ζωές μας που υποστηρίζονται από αυτό το ιερό σπίτι που μοιραζόμαστε: τον πλανήτη μας. Ο Βίνκελμαν δεν είδε ποτέ την πραγματικότητα των αρχαίων για τους οποίους έγραψε. Φοβάμαι ότι το κυκλικό πέρασμα μας μέσα από την ιστορία δεν θα είναι πιο συγχωρητικό από τον 18ο αιώνα, εκτός αν αναλογιστούμε με ταπεινότητα και χάρη την κοινή  μας ανθρωπότητα, ενστερνιζόμενοι το πολύχρωμο φάσμα που, κατά βάθος, είμαστε.


Η Susan P. Bachelder είναι ανεξάρτητη ακαδημαϊκός που κατοικεί στη δυτική Μασσαχουσέτη με ενδιαφέροντα για την Ύστερη Αρχαιότητα και τον πρώιμο Χριστιανισμό.

To ιστολόγιο Δημόσια Ορθοδοξία (Public Orthodoxy) επιδιώκει να προωθήσει συζήτηση και συνδιάλεξη, παρέχοντας ένα φόρουμ για διαφορετικές απόψεις σε σχέση με σύγχρονα ζητήματα που αφορούν τον Ορθόδοξο Χριστιανισμό. Οι απόψεις που εκφράζονται σ’ αυτό το άρθρο είναι αποκλειστικά του συγγραφέως και δεν αντιπροσωπεύουν τις απόψεις των εκδοτών,των μεταφραστών, ή του Κέντρου Ορθοδόξων Χριστιανικών Σπουδών.